پیوندهای مفید
آمار
| تعداد نشریات | 22 |
| تعداد شمارهها | 360 |
| تعداد مقالات | 3,762 |
| تعداد مشاهده مقاله | 4,963,437 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 3,331,407 |
سیر تطور نقوش و فنون آرایههای معماری در مساجد تاریخی خراسان؛ از دوره سلجوقی تا دوره صفوی | ||
| نگارینه هنر اسلامی | ||
| دوره 12، شماره 29، شهریور 1404، صفحه 190-209 اصل مقاله (1.19 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22077/nia.2026.10201.1997 | ||
| نویسندگان | ||
| محسن طبسی* 1؛ بهزاد زارعی2 | ||
| 1دانشیار گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران. | ||
| 2دانشجوی دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران. | ||
| چکیده | ||
| نقوش و فنون اجرایی تزئینات معماری در مساجد، بهطور عام و بهویژه در مساجد تاریخی خراسان، علاوه بر جنبه زیباییشناختی، نقش مهمی در القای مفاهیم قدسی و معنوی نیز داشتهاند. بااینحال، کمتر پژوهشی جامع و دورهبندیشده، که به بررسی تطبیقی سیر تطور نقوش و فنون تزئینی این مساجد در بستر تحولات تاریخی بپردازد، انجام شده است. این پژوهش، با هدف تحلیل سیر تحول نقوش و فنون آرایههای معماری مساجد خراسان از دوره سلجوقی تا دوره صفوی، تلاش دارد تا نقوش غالب در هر دوره را شناسایی کرده و رابطه آنها با فنون اجرایی همعصر را تبیین کند. بر این اساس، دو پرسش شکل گرفته است. نخست اینکه در ادوار مختلف تاریخی، چه نقوشی بیشترین فراوانی را در مساجد خراسان داشتهاند؟ و دیگر اینکه فنون اجرائی بهکاررفته در آرایههای مساجد، چه بوده و فراوانی آنها چگونه بوده است؟ پژوهش حاضر با فرض بر اینکه هر دوره تاریخی، متأثر از شرایط خاص خود، آرایههای متفاوتی از نقوش و فنون را ارائه داده و روندی تکاملی یا تغییریافته را در تزئینات مساجد رقم زده، انجام شده است. روش تحقیق از نوع تاریخی- تحلیلی است و دادهها از طریق مطالعه اسنادی، برداشتهای میدانی و تحلیل آثار موجود گردآوری شدهاند. از میان تعداد 55 باب مسجد شناساییشده، تعداد ۳۲ باب مسجد بهعنوان حجم نمونه، انتخاب و بر اساس چهار دوره تاریخی، طبقهبندی و تحلیل شدهاند. نتایج نشان میدهند که نقوش هندسی و کتیبه در تمامی ادوار حضور پررنگی داشتهاند و تقریباً تمامی نقوش تزئینی، در این دو دستهبندی قرار گرفتهاند؛ هرچند همواره، نقوش هندسی، نقش غالب تزئینی بودهاند؛ بدین صورت که در دورههای سلجوقی و خوارزمشاهی، نقوش هندسی، نقش غالب بودهاند؛ در دوره ایلخانی، فراوانی کتیبهها بیشتر شده و به نقوش هندسی نزدیک شدهاند؛ در دوره تیموری، بار دیگر، استفاده از نقوش هندسی اوج گرفته است؛ و در دوره صفوی، باتوجه به استفاده یکسان از نقوش ترئینی، نقش غالبی مشاهده نمیشود. از منظر فنون اجرایی تزئینات، نتایج نشان میدهند که میزان استفاده از آجرکاری، گچبری، کاشیکاری و سنگکاری در ادوار مختلف تفاوتهایی داشتهاند. بدین صورت که در دورههای سلجوقی و خوارزمشاهی، آجرکاری فن غالب بوده است؛ در دوره ایلخانی، گچبری؛ و در دوره تیموری، فنون گچبری و کاشیکاری، آرایههای پر تکرار در مساجد خراسان بودهاند. همچنین در این دوره، سنگکاری، بهعنوان فن نوظهور تزئینی، جایگاهی ویژه پیدا کرده که در دوره صفوی، خود را بهعنوان آرایهای پر تکرار مطرح مینماید. در دوره صفوی، باتوجه به استفاده همزمان از تمامی فنون اجرایی، فن غالبی مشاهده نمیشود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تزئینات معماری؛ نقوش تزئینی؛ فنون تزئینی؛ خراسان؛ مساجد تاریخی | ||
| مراجع | ||
|
اسمعیلی جلودار، محمداسماعیل و دیگران (1402). «منظر فرهنگی تون/ فردوس در اواخر دورۀ ساسانی و صدر اسلام براساس تفسیر بافت تاریخی و باستانشناختی آن». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ چهاردهم، شمارۀ ۵۳، صص. ۲۲-۱.
پیرنیا، محمدکریم (1369). سبکشناسی معماری ایرانی. تدوینِ غلامحسین معماریان، تهران: سروش دانش.
حسینی، سیدمحسن (1393). مساجد تاریخی خراسان. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.
راشدنیا، زهرا؛ صالحی کاخکی، احمد (1402). «وارسی محرابهای گچبری مسجد کرمانی تربتجام و تاریخگذاری آنها». هنرهای صناعی خراسان بزرگ، دورۀ یکم، شمارۀ ۴، صص. ۲۲ـ۱.
زمانی، محبوبه؛ اکبری، امیر (1402). «ساختارمندی معماری مساجد سنتی خراسان بزرگ در تمدن اسلامی برمبنای تحلیل عوالم سهگانه در عصر سلجوقیان تا صفویان (قرن ششم تا یازدهم)». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال چهاردهم، شمارۀ ۵۲، صص. ۱۳۶ـ۱۱۱.
زینلیان، مریم؛ وثیق، بهزاد؛ مظهری، محمدابراهیم (1403). «سیر تحول کالبدی ـ فضایی آرامگاه ـ مسجد در خراسان بزرگ». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ پانزدهم، شمارۀ ۵۶، صص. ۲۷ـ۱.
سامخانیانی، علیاکبر و دیگران (1402). «معرفی و تحلیل کتیبههای مسجد جامع قائن». مطالعات فرهنگی ـ اجتماعی خراسان، سال هجدهم، شمارۀ 2، صص. ۹۴ـ۵۳.
شیخی، علیرضا؛ خلوصیراد، زینب (1398). «مطالعۀ کتیبهها و آرایههای تزئینی مسجدجامع خوارزمشاهی گناباد». هنرهای زیباـ هنرهای تجسمی، دورۀ بیستوچهارم، شمارۀ ۳، صص. ۸۹ـ۷۷.
صابرمقدم، فرامرز (1401). «واکاوی کتیبۀ نویافتۀ مسجد کرمانی (مجموعۀ آرامگاهی شیخاحمد جام)». در مفاخر میراث فرهنگی ایران (۶)، بهکوشش رایت منصور، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشکری. صص. ۴۷۵ـ۴۴۵.
طبسی، محسن؛ موسوی، سپیده (1395). «سیر تداوم مفهومی عدل و امامت در نقوش تزئینی معماری دورۀ تیموری و صفوی؛ با تأکید بر نقوش مسجد گوهرشاد مشهد و مسجد امام اصفهان». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ هفتم، شمارۀ ۲۵، صص. ۸۸ـ۷۳.
فرامرزی، مانا؛ نامی، حسن؛ مسجدی خاک، پرستو (1399). «بررسی کتیبههای حکومتی شمال شرق ایران در دورۀ صفوی با تأکید بر موضوعات اجتماعی و اقتصادی (مطالعۀ موردی: نیشابور، سبزوار، تربتجام و مشهد)». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ دهم، شمارۀ ۴۱، صص. ۵۶ـ۳۵.
کاظمپور، مهدی؛ اکبری، رضا؛ عبداللهیفرد، ابوالفضل (1402). «مطالعه و واکاوی نقشمایههای آجری در مسجدـ مدرسۀ ملکزوزن شهرستان خواف». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، دورۀ چهاردهم، شمارۀ ۵۰، صص. ۱۲۴ـ۹۱.
کاکوئی، فهیمه؛ حاجمحمدحسینی، همایون (1402). «تحلیل موازین خوشنویسی در کتیبۀ کوفی تزئینی مسجد گنبد سنگان». ششمین کنفرانس بینالمللی و هفتمین کنفرانس ملی مهندسی عمران، معماری، هنر و طراحی شهری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
کیانی، محمدیوسف (1387). تاریخ هنر معماری ایران در دورۀ اسلامی. تهران: سمت.
لباف خانیکی، رجبعلی؛ صابرمقدم، فرامرز (1385). مساجد خراسان: از آغاز تا دوران معاصر. تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری.
منصوری، کاوه؛ پارسی، فرامرز؛ رحیمی کلهرودی، فرشید (1400). «سیر تحول مسجدجامع فرومد با تأکید بر افزودههای دورۀ ایلخانی». معماری ایرانی، سال دهم، شمارۀ ۱۹، صص. ۱۲۴ـ۹۱.
- Baer, Eva. (1992). Islamic Ornament. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Blair, Sheila S. (2006). Islamic Calligraphy. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Ettinghausen, Richard & Grabar, Oleg. (1987). The Art and Architecture of Islam 650-1250. Harmondsworth: Penguin Books.
- Golombek, Lisa. (1995). The Timurid Architecture of Iran and Turan. Princeton: Princeton University Press.
- Grabar, Oleg. (1973). The Formation of Islamic Art. (Revised and Enlarged Edition). New Haven: Yale University Press.
- Hill, Derek. (1976). Islamic Architecture and its Decoration. London: Faber & Faber.
- Hillenbrand, Robert. (1994). Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning. Edinburgh: Edinburgh University Press.
- Melville, Charles (Ed.). (2020). Safavid Persia in the Age of Empires (The Idea of Iran, Vol. X). London: I.B. Tauris.
- Necipoğlu, Gülru. (1995). The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture. Santa Monica: Getty Center for the History of Art and the Humanities.
- O’Kane, Bernard. (2006). Timurid Architecture in Khorasan. Costa Mesa: Mazda Publishers.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 47 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 15 |
||
نماد الکترونیک
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب