پیوندهای مفید
آمار
| تعداد نشریات | 22 |
| تعداد شمارهها | 354 |
| تعداد مقالات | 3,733 |
| تعداد مشاهده مقاله | 4,939,123 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 3,310,842 |
سیر تطور نقوش و فنون آرایههای معماری در مساجد تاریخی خراسان؛ از دوره سلجوقی تا دوره صفوی | ||
| نگارینه هنر اسلامی | ||
| مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 16 دی 1404 | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22077/nia.2026.10201.1997 | ||
| نویسندگان | ||
| محسن طبسی* 1؛ بهزاد زارعی2 | ||
| 1دانشیار گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران. | ||
| 2دانشجوی دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران. | ||
| چکیده | ||
| نقوش و فنون اجرایی تزئینات معماری در مساجد، بهطور عام و بهویژه در مساجد تاریخی خراسان، علاوه بر جنبه زیباییشناختی، نقش مهمی در القای مفاهیم قدسی و معنوی نیز داشتهاند. بااینحال، کمتر پژوهشی جامع و دورهبندیشده، که به بررسی تطبیقی سیر تطور نقوش و فنون تزئینی این مساجد در بستر تحولات تاریخی بپردازد، انجام شده است. این پژوهش، با هدف تحلیل سیر تحول نقوش و فنون آرایههای معماری مساجد خراسان از دوره سلجوقی تا دوره صفوی، تلاش دارد تا نقوش غالب در هر دوره را شناسایی کرده و رابطه آنها با فنون اجرایی همعصر را تبیین کند. بر این اساس، دو پرسش شکل گرفته است. نخست اینکه در ادوار مختلف تاریخی، چه نقوشی بیشترین فراوانی را در مساجد خراسان داشتهاند؟ و دیگر اینکه فنون اجرائی بهکاررفته در آرایههای مساجد، چه بوده و فراوانی آنها چگونه بوده است؟ پژوهش حاضر با فرض بر اینکه هر دوره تاریخی، متأثر از شرایط خاص خود، آرایههای متفاوتی از نقوش و فنون را ارائه داده و روندی تکاملی یا تغییریافته را در تزئینات مساجد رقم زده، انجام شده است. روش تحقیق از نوع تاریخی- تحلیلی است و دادهها از طریق مطالعه اسنادی، برداشتهای میدانی و تحلیل آثار موجود گردآوری شدهاند. از میان تعداد 55 باب مسجد شناساییشده، تعداد ۳۲ باب مسجد بهعنوان حجم نمونه، انتخاب و بر اساس چهار دوره تاریخی، طبقهبندی و تحلیل شدهاند. نتایج نشان میدهند که نقوش هندسی و کتیبه در تمامی ادوار حضور پررنگی داشتهاند و تقریباً تمامی نقوش تزئینی، در این دو دستهبندی قرار گرفتهاند؛ هرچند همواره، نقوش هندسی، نقش غالب تزئینی بودهاند؛ بدین صورت که در دورههای سلجوقی و خوارزمشاهی، نقوش هندسی، نقش غالب بودهاند؛ در دوره ایلخانی، فراوانی کتیبهها بیشتر شده و به نقوش هندسی نزدیک شدهاند؛ در دوره تیموری، بار دیگر، استفاده از نقوش هندسی اوج گرفته است؛ و در دوره صفوی، باتوجه به استفاده یکسان از نقوش ترئینی، نقش غالبی مشاهده نمیشود. از منظر فنون اجرایی تزئینات، نتایج نشان میدهند که میزان استفاده از آجرکاری، گچبری، کاشیکاری و سنگکاری در ادوار مختلف تفاوتهایی داشتهاند. بدین صورت که در دورههای سلجوقی و خوارزمشاهی، آجرکاری فن غالب بوده است؛ در دوره ایلخانی، گچبری؛ و در دوره تیموری، فنون گچبری و کاشیکاری، آرایههای پر تکرار در مساجد خراسان بودهاند. همچنین در این دوره، سنگکاری، بهعنوان فن نوظهور تزئینی، جایگاهی ویژه پیدا کرده که در دوره صفوی، خود را بهعنوان آرایهای پر تکرار مطرح مینماید. در دوره صفوی، باتوجه به استفاده همزمان از تمامی فنون اجرایی، فن غالبی مشاهده نمیشود. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تزئینات معماری؛ نقوش تزئینی؛ فنون تزئینی؛ خراسان؛ مساجد تاریخی | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 36 |
||
نماد الکترونیک
سامانه مدیریت نشریات علمی. قدرت گرفته از سیناوب